MOLITVENI HRAMOVI NA TLU SREMSKE MITROVICE OD ANTIČKIH VREMENA DO KRAJA XX VEKA

U višemilenijumskom postojanju grada, najpre onog antičkog, zatim srednjovekovnog i najzad ovog savremenog, molitveni hramovi imali su posebnu ulogu, kako za stanovnike, tako i za državnu i crkvenu upravu. Za vernike oni su bili i simboli njihovog nacionalnog bića. Nema podataka o izgledu paganskih, mnogobožačkih hramova u antičkom Sirmijumu, ali su ostali mnogi materijalni tragovi o antičkim rimskim božanstvima, kao i žrtvenicima koje su građani podizali u slavu svojih bogova. Pretpostavlja se da su se prvi hrišćani na ovom tlu mogli javiti u III veku, ali prvi do sada otkriveni molitveni hram potiče iz prve polovine V veka. To je bazilika posvećena svetom Dimitriju. Jedan deo ostataka toga hrama je konzerviran i dostupan je danas pogledu posetilaca.Iako je u narednih nekoliko vekova Sirmijum bio zahvaćen burnim događajima koji su doveli i do potpune propasti grada, o molitvenim hramovima ne znamo skoro ništa. A bio je Sirmijum i sedište hrišćanskih crkvenih velikodostojnika, imao je svoje episkope – među njima svetog Irineja, koji je pogubljen u IV veku i Metodija, brata Ćirilov u IX veku, za koga se pretpostavlja da je i sahranjen u Sirmijumu.

Međutim, nije otkrivena nijedna bogomolja iz tog vremena, a morale su postojati, jer se u dokumentima govori o postojanju snažne crkvene organizacije, a Sirmijum i dalje ističe kao ugledni hrišćanski centar. Tek od polovine XIII veka (1247) saznajemo o postojanju dva benediktinska manastira u Sremu – manastir svetog Dimitrija i manastir svetog Grgura. Manastir svetog Dimitrija svakako je osnovan mnogo ranije, po nekim izvorima još u XI veku, a u XIV veku oko njega se razvilo i manastirsko naselje koje je dobilo ime po manastiru. I manastir i naselje oko njega bilo je na ruševinama Sirmijuma, pa se naselje smatra i prirodnim naslednikom antičkog grada.Tokom XIV i XV veka naselje koje se od tog vremena i zove naselje (grad) svetog Dimitrija – Civitas Sancti Demetrii razvilo se u značajan trgovačko-zanatlijski centar. U drugoj polovini XIV veka pored manastirske crkve svetog Dimitrija spominju se još dve crkve – crkva Svete Marije i crkva Svetog Nikole. Drugih molitvenih hramova nije bilo sve do dolaska Turaka u ove krajeve, do početka XVI veka.

Od tog vremena pa u narednih 200 godina u gradu Svetog Dimitrija zadržala se turska vlast, a varoš je potpuno islamizirana. Hrišćanske bogomolje su uništene, a za muslimansko stanovništvo podizane su džamije. Jedno vreme grad je imao i do 15 džamija. Nijedna od tih bogomolja, kao ni drugi objekti iz turskog vremena, nije sačuvana jer su bile građene od trošnog materijala.Kao jedina hrišćanska bogomolja iz turskog vremena spominje se crkva Svetog Stefana, podignuta krajem XVII veka u zapadnom delu grada, nedaleko od reke Save. Pretpostavlja se da je ona podignuta na temeljima neke ranohrišćanske bogomolje. Posle odlaska Turaka i uspostavljanja austrijske vlasti u Mitrovicu se vraća srpsko pravoslavno stanovništvo.

Stara Srpska crkva na Savi bila je nedovoljna da primi sve vernike, pa se odmah pristupilo traženju dozvole za podiznje nove crkve. No, to nije išlo lako – dozvola je data tek 1777. godine, ali je moralo proteći još petnaestak godina dok nisu počeli radovi na podizanju nove crkve. U međuvremenu novopridošli Cincari i Grci podigli su svoju pravoslavnu bogomolju u jednoj običnoj kući od pletera, dok su desetak katoličkih porodica imali službu božju u “jednoj bednoj kapeli bez krova”. Mnogo kasnije, u drugoj polovini XIX veka, u Mitrovicu su se počele doseljavati i jevrejske porodice, kao i neke porodice Rusina. Mala kolonija Jevreja podigla je na samom početku XX veka svoju bogomolju – sinagogu, koja je na početku Drugog svetskog rata (1942) do temelja porušena, a Rusini su 1906. godini podigli svoju crkvu Svetog Vaznesenja u kojoj se i danas održavaju bogosluženja za sve groko-katoličke vernike.
Rimokatolička crkva sa župnim dvorom podignuta je na početku XIX veka.

NOVA CRKVA SV. STEFANA (SV. DIMITRIJA)

Gradnja nove pravoslavne crkve (današnja Saborna crkva koja je prvobitno bila posvećena sv. Stefanu, a tek nedavno zaštitniku grada svetom velikomučeniku Dimitriju) započela je 1791. godine, a završena i osveštana 1794. Crkva je podignuta sredstvima samih pravoslavnih vernika. Unutrašnje dekorisanje crkve i nabavka potrebnog inventara urađeni su u prvim decenijama XIX veka. Drvorezbarske radove je izveo Marko Vujatović, drvorezbar iz Sremskih Karlovaca (1810). Samo nekoliko godina kasnije ikonostas je radio Arsa Teodorović, najrenomiraniji majstor toga vremena. Na ikonostasu se posebno isticala ikona svetog Irineja i scena njegovog pogubljenja. Krajem XIX veka unutrašnja dekoracija crkve je u jednom požaru znatno oštećena, a obnavljanja koja su izvršena nisu mogla da vrate nekadašnji sjaj ikonama.

Crkva je tokom vremena više puta obnavljana, popravljana fasada, obnavljan bakarni lim na baroknom tornju, a restaurirane su i ikone. Svoj prvobitni izgled crkva je sačuvala do danas, a prostor ispred crkve uređen je kao gradski trg – Trg sv. Stefana. Prilikom obeležavanja dvestagodišnjice hrama toranj je obložen novim bakarnim limom, obnovljena je fasada i izvršena restauracija ikona i mobilijara.

RIMOKATOLIČKA ŽUPA U SREMSKOJ MITROVICI

Kao veliki rimski grad Sirmijum je bio i veliko hrišćansko središte. Zato je Crkva u njemu prisutna već od prvih hršćanskih vremena. Veruje se da su prvi biskupi Sirmijuma, Epenet i Andronik, bili učenici svetih apostola Petra i Pavla. O hrišćanstvu u Sirmijumu svedoče i brojni mučenici koji su upravo tu dali svoj život za hrišćanstvo početkom 4. veka: sveti Irenej, biskup; sv. Anastazija, sv. Sinerot, sv. Montan i Maksima i brojni drugi. Među njima je sigurno najpoznatiji sv. Dimitrije, đakon biskupa Ireneja. On je pogubljen pred Uskrs – 09. 04. 304. godine, a danas po njemu naš grad nosi ime i stoji pod njegovom nebeskom zaštitom.

Posle mučeništva, relikvije sv. Dimitrija prenesene su u Solun, te se njegovo poštovanje prenelo i na hrišćanski Istok. Sirmijumska metropolija ostaje jaka i ugledna metropolija sve do najezde Avara, kada 582. pada Sirmijum. Do 13. veka Sirmijumska biskupija spominje se još samo kada je 870. godine papa Hadrijan II imenovao sv. Metoda za nadbiskupa i metropolitu Sirmijumskog.Hrišćanski život će ponovno zaživeti 1229. godine kada papa Grgur IX obnavlja Sremsku biskupiju, a u Sremskoj Mitrovici je osnovan benediktinski samostan sv. Ireneja.

Verski život raste do turskog vremena – 1521. Za vreme turske vlasti župa se spominje još 1665. godine. Nakon oslobođenja od Turaka župa je obnovljena 1743. godine. Govoreći o župnoj crkvi moramo se setiti brojnih bazilika koje su građene još u prva hrišćanska vremena (temelje jedne od njih možemo videti u centru pored ,,Delta’’ banke). Današnja župna crkva sagrađena je 1811. godine, a posvećena 30. 06. 1811. Zaštitnik crkve i župe, kao i celog grada bio je uvek sveti Dimitrije. Župna crkva dobila je naslov konkatedrale 1984. godine, i naslov bazilike minor 1991. godine, što je najveća čast ukazana jednoj crkvi.
Rimokatolička župa u Sremskoj Mitrovici danas koristi još dve kapele: svetog Roka na Katoličkom groblju (sagrađena 1880) i Žalosne Gospe Mitrovačke na Kalvariji (sagrađena 1921).Do posle Drugog svetskog rata postojala je i kapela u kaznioni koja je, nažalost, preuređena u dvoranu, ali sa novom upravom omogućeno je povremeno korićenje te dvorane za molitvu.

Medicinski centar je započeo graditi zajedničku kapelu u krugu bolnice, koja, nažalost, još nije dovršena. Župa ima i filijalu u Laćarku u kojoj je do pre dvadeset godina postojala crkva koja se tada srušila, a ove godine sagrađena je nova crkva. Župom upravlja župnik Eduard Španović, a pomaže mu župni vikar Krunoslav Đaković. U župi već oko sto godina rade i časne sestre Svetog Križa koje su dugo bile prisutne i u mitrovačkoj bolnici. Svete mise služe se u župnoj crkvi nedeljom u 9 i 19 sati, a radnim danom u 19 sati. Svete mise u Laćarku služe se svake nedelje u 11 sati.

STARA SRPSKA CRKVA – SREMSKA MITROVICA

Ovaj hram je u posedu Srpske pravoslavne crkve i posvećen je svetom prvomučeniku arhiđakonu Stefanu. To je najstarija građevina na teritoriji sremskomitrovačkoj. Nastanak i početak ove crkve istorijski nije utvrdjen.

Arheološka iskopavanja rađena 1980. godine pod oltarom ovog zdanja, pronašla su mozaički krst od crvenog mermera koji datira iz vremena Sirmijuma. Tako je je ova crkva na temeljima hrama, koji su najverovatnije ostaci hrisćanske bazilike iz prvih vekova hrisćanstva. Dalja arheološka iskopavanja utvrdila su: da su na ovom prostoru u vreme antičkog grada Sirmijuma, bila kupatila (terme), a po pobedi hrisćanstva ovakva mesta ili su rušena ili pretvarana u bogomolje. Pisani zapisi su tek iz 1729. godine, nastali povodom kanonske posete vizitacije Biskupije pečujske, Opatiji sremskomitrovačkoj, gde su vizitatori zabeležili: ,,Petog jula osvećena je opatija Sv. Demetri na Savi, koja je sad nastanjena sizmatičkim Srbima. Oni imaju veličanstvenu i solidnu crkvu…’’. Tri godine kasnije analitičar Karlovačke mitropolije zapisuje: ,,Crkva je starodrevna od kamena, svod od dasaka, oltar od kamena.’’ Tako kaže istorija.

Enterijer crkve posebno važnim čini prekrasni ikonostas. Ima više spratova i ukrašen je najfinijom rezbarijom, koja prepliće motive životinjskog i biljnog sveta. Tu su lavovi i ždralovi, zmije i loze, ruže i lišće: sve povezano i upleteno jedno u drugo. U ikonostas su smeštene ikone najčuvenijeg baroknog slikara ovih prostora, Teodora Kračuna. Fizionomija svetiteljskih likova daje karakteristiku njihovih ličnosti, u čemu prednjači ikona sv. Jovana Krstitelja. Neki motivi na ikonostasu su neponovljivi u svetskom slikarstvu. Prizor Vaskrsenja Hristova na drugom spratu ikonostasa, gde je Hristos prikazan kako drzi ašov u rukama, a ispred njega kleči Marija Magdalena – nije zabeležen u analima.

Poslednjih nekoliko godina prostor oko Male crkve se kultiviše, te u skladu obale reke Save Stara Srpska crkva i okolina diše pročišćenim vazduhom koji dolazi sa reke. Novi arterski bunar dubine preko 300 metara osvežava prolaznike, a sve više zelenila Malu crkvu odvaja od vreline, gužve i užurbanosti gradskog načina života.

GRKOKATOLIČKA CRKVA VOZNESENJA GOSPODNJEG SREMSKA MITROVICA

Grkokatolička parohija u Sremskoj Mitrovici osnovana je 1886.godine. Nakon 1848.godine u Sremsku Mitrovicu i okolna sela počeli su se naseljavati Ukrajinci i Rusini iz Ugarske, odnosno Zapadne Ukrajine, tako da je njihov broj već 1885. godine dosegao do 300 duša.

Prvim dušebrižnikom novoosnovane parohije bio je Maksimilijan Relić – uskok iz sela Relića.
Vladika Ilija Hranilović je o svom trošku pribavio sve potrebno za vršenje bogosluženja, a od biskupa Strossmauera ishodio dozvolu bogoslužemka u rimokatoličkoj kapeli Sv. Roka na Mitrovačkom groblju.

Crkva je počela sa izgradnjom hrama Voznesenja Gospodnjeg, 24.septembra 1905.godine.

Crkva je trobrodna sa predvorjem, glavnim brodom i dva bočna, prostranom solejom i klerosima, svetištem sa visokim ikonosostasom solidne zanatlijske izrade. U svetištu je mermerni oltar braon boje i umetnički izrasđen baldehinom. Prozori su u svetištu i soleji figuralni, a bredovima geometrijski.

Crkva ima tri oltara: glavni u svetištu i dva bočna: pokrov Bogorodice i oltar sv. Antonija Pustinjaka.

Unutarnja arhitektura: enterijer je originalan po tome što je unutrašnjost izvedena u ritmu (metrika) Šumanove sonate.

Vjernici i posetioci ove parohije su grkokatolički Ukrajinci, Rusini, Žumberčani, Bugari, Mađari, Srbi i drugi koji su kroz mešovite brakove prihvatili ovaj obred, a žele pripadati jednoj svetoj Sabirnoj apostolskoj arkvi.

 

MANASTIR BEŠENOVO

Počeci manastira Bešenovo izgubljeni su u vekovima. Turski popisi beleže njegovo postojanje sredinom XVI veka. Od tada je, sve do vremena Drugog svetskog rata, manastir prolazio kroz uspone i padove.
Na početku aprilskog rata 1941. godine ovde je iz manastira kod Vrdnika (Ravanice) premešten ćivot sa moštima cara Lazara. Kasnije su Lazareve mošti, zahvaljujući trudu Radoslava Grujića, prenete u Beograd. Manastirski konaci su stradali tokom ratnih sukoba.

Konačno razaranje samog manastira je izvršeno 4. maja 1944. godine kada ga je uništila nemačka avijacija. Crkva je nestala u ruševinama, dok su konaci predstavljali samo zarušene ostatke. Uništen je i celokupan pokretni kulturno – istorijski materijal, izuzimajući deo koji je preuzela Komisija Muzeja za umjetnost i obrt i smestila u Zagreb.

Dugo vremena je nova država ideološki nezainteresovana za religiju okretala glavu od zapustelih manastira po Fruškoj gori. Njihova obnova je počela sedamdesetih godina XX veka. Bešenovo, koje je najviše i stradalo je poslednji manastir u kome je počela obnova. Velikim delom je to zasluga Eparhije sremske i Zavoda za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, ali i mnogih ljudi okupljenih oko do skoro zapustelog manastira.

Kao i svi ostali fruškogorski manastiri, tako i ovaj u Bešenovu, ima svoj neprocenjivi značaj za srpsku kulturu i tradiciju.

KUVEŽDIN

Po zabeleškama iz Šišatovačkog svitka manastir je podigao Sveti Stefan Štiljanović, 1520. godine. Spominje se potom više puta u dokumentima iz 16. veka. Verovatno je opusteo oko 1650. godine kada je mitrovački Sinan-beg u potrazi za građom nameravao da sruši Kuveždin i Petkovicu. Beogradski mitropolit je ove manastire spasao od uništenja, obavezujući ih na plaćanje godišnjeg danka od stotinu groša.

Sledeći put manastir je pomenut posle Velikog bečkog rata kada je sa matičnim Šišatovcem prestavljao jedinstvenu imovinsku celinu razdeljenu posle 1717. godine. Sadašnji izgled manastir dobija između 1803. i 1816. zalaganjem igumana Genadija (Kirilovića). Barokni hram i zvonik tada je sazidao Matijas Šmidinger.

U manastiru su se posle Oktobarske revolucije naselile monahinje iz Rusije. U drugom svetskom ratu manastir je uništen i od njega je ostala tek hrpa ruševina i osnovni zidovi. Obnova je počela osamdesetih godina au nju se kasnije uključio i Zavod za zaštitu spomenika iz Sremske Mitrovice. Zimska crkva je osvećena 2011. godine a pre toga su obnovljeni i konaci.

PETKOVICA

Petkovicu je po narodnom predanju, osnovala udovica Svetog Stefana štiljanovića, Jelena, želeći da kao monahinja tu provede pozne godine svog života. Na zapisu, delimično sačuvanom na zapadnom zidu hrama, može se pročitati da je ovo zdanje živopisano zahvaljujući igumanu Akakiju, 1588. godine, istovremeno sa izgradnjom najstarije manastirske trpezarije.

Manastir se pominje u turskim poreskim knjigama druge polovine 16. veka. Polovinom 17. veka delimično je porušen po naređenju Sinan –bega ali ga je tada od uništenja spaslo zalaganje beogradsko – sremskog mitropolita Pajsija. Zabeleženo je da je u ponovo obnovljenom manastiru 1734. živelo sedmočlano bratstvo. Nekoliko godina potom 1741, Petkovica postaje metoh manastira Šišatovca.

Posle 2. svetskog rata manastir je zapusteo. Zbog oštećenja na krovu teško su postradale freske koje spadaju među najstarije u Sremu. Obnova manastira počinje 2001. godine, s blagoslovom Episkopa sremskog Gospodina Vasilija. Od 2002. godine ovde je u relikvijaru od voska pohranjena čestica Svete Petke. Znatnu pomoć u obnovi manastira pružio je Zavod za zaštitu spomenika iz Sremske Mitrovice.

ŠIŠATOVAC

Manastir se nalazi u blizini fruškogorskog sela Ležimir. Sam postanak ovog manastira, posvećenog svetom Nikoli, vezan je za monahe iz Žiče, koji su u 16. veku došli na prostor Srema i na ruševinama starije pravoslavne crkve svetog Nikole podignut je manastir. Ne zna se tačna godina kad je iguman Teofil sa monasima iz Žiče stigao i osnovao manastir, ali ime Šišatovac sigurno nosi od polovine 16. veka.

Manastir je imao veoma bogatu istoriju, u njemu je sahranjen srpski despot Stefan Štiljanović koji je i kanonizovan. Njegove mošti su ovde stigle najverovatnije 1543. godine iz mesta Šikloš u Baranji, na granici Mađasrske sa današnjom Republikom Hrvatskom. Manastir je bio darivan i od Vuka Isakoviča (glavnog junaka Seoba Miloša Crnjanskog), njegovog brata Trifuna, a bio je čuven i po manastirskoj biblioteci. Oslikao ga je čuveni ikonopisac iz Čalme, kod Sremske Mitrovice, Grigorije Davidović Obšić.

U 19.veku u manastiru je boravio Vuk Karadžić i tu slušao i zapisivao pesme guslara Filipa Višnjića i Tešana Podrugovića, a ovde je bio i arhimandrit Lukijan. U manastiru se od kolere lečio i Nikola Tesla ,a sin njegove sestre Angeline, doktor prava i bogoslovije Petronije Trbojević, je ovde sahranjen gde je službovao kao arhimandrit za života. Manastir je preživeo požar 1849. godine,ali je mnogo gore postradao u Drugom svetskom ratu.